JAK WYCHOWYWAĆ PRZEZ PRACĘ W RODZINIE

      Coraz częściej słychać narzekania rodziców, że ich starsze już dzieci niechętnie wykonują prace domowe i często przejawiają niewłaściwy stosunek do pracy zawodowej.  Dlatego wydaje się, że jednym z najistotniejszych problemów wychowania we współczesnej rodzinie jest kształtowanie właściwego stosunku do pracy i szacunku do pracy ludzkiej. Pracę należy uważać za podstawowy i nieodzowny czynnik rozwoju społeczno-moralnego człowieka i jego samorealizacji.

      Celem mojego referatu jest przekonanie Państwa, że stosunek dojrzewającego dziecka do pracy, szacunek dla człowieka pracy (nie tylko zawodowej) i w konsekwencji sukcesu w pracy każdego człowieka zależą od wychowania w rodzinie, a przede wszystkim od tego jak jego rodzice funkcjonują w roli pracownika i jaki stosunek manifestują w życiu codziennym do pracy i jej wytworów, jak też od tego jak angażują swoje pociechy do codziennej współpracy.

       Dla naszych rozważań przyjmijmy, że niemal każdą czynność ludzką nazwiemy pracą. Podstawowy wymiar pracy wyraża się nie tylko w tym, że człowiek jest podmiotem pracy, ale przede wszystkim w tym, ze człowiek realizuje się przez pracę. W pracy przejawia się nasza osobowość, ale przez pracę osobowość ta się dopełnia i doskonali. O wartości pracy decydują nie tylko wspaniałe gmachy, autostrady, mosty czy inne cuda techniki, ale także wartości samego społeczeństwa, a przede wszystkim jego poziom moralny i intelektualny.

        Pomiędzy pracą a życiem ludzkim zachodzi najściślejszy związek. Już w średniowieczu wielki filozof św. Tomasz z Akwenu stwierdził, że praca jest istotą życia ludzkiego, że przez nią człowiek urzeczywistnia sens swojego istnienia. Zdobywanie nowych wartości, czyli postęp cywilizacji, może się odbywać tylko przez pracę i dzięki pracy pokoleń.

     Tak, więc miejsce i rolę pracy w wychowaniu można pojmować dwojako. Jest ona (praca) sposobem, metodą wychowania, ale może być także i jest jednym z celów i rezultatów wychowania. Takie jej rozumienie znajduje wyraz w przyjętym w języku potocznym sformułowaniu: wychowanie do pracy i przez pracę.

       W codziennym obcowaniu z dzieckiem, dostarczaniu mu przykładów zachowań, udzielaniu rad, wydawaniu poleceń, organizowaniu jego czynności, nagradzaniu i karaniu, ta podwójna rola pracy uchodzi często uwadze. Rozróżnienie takie jest jednak szczególnie użyteczne wówczas, gdy chcemy świadomie kierować rozwojem i wychowaniem dziecka.

       Brońmy się przed stworzeniem dziecku takich warunków życia, w których korzysta ono z usług innych, niczego nie świadcząc ze swojej strony. Brońmy się przed tym, nawet, jeśli osiągnęliśmy taki poziom dobrobytu, iż nas w pełni na to stać. Dziecko, które od najmłodszych lat nie jest wdrażane do pracy, do wykonywania różnych czynności dla innych, w przyszłości, gdy już dorośnie, trudno będzie znaleźć zadowolenie w pracy zawodowej czy każdej innej. Będzie to ze szkodą dla samego dziecka jak też jego otoczenia.

       Praca kształtuje osobowość dziecka – jest to naukowo udowodniona prawda. Z taką samą pewnością można stwierdzić, że kształtując osobowość dziecka, że kształtując osobowość dziecka przygotowujemy je do wypełnienia roli w życiu dorosłym i jego uczestnictwa w życiu społecznym i samym procesie pracy.

       Dziecko musi być przyzwyczajone od najmłodszych lat do wykonywania czynności samoobsługowych, a także porządkowych i gospodarczych nie tylko dla siebie, ale również dla innych osób, których krąg rozszerza się w miarę wzrostu i dojrzewania dziecka. Praca domowa jest bogata i zróżnicowana, a więc np.

- zapewnienie dostatecznego i odpowiedniego wyżywienia dla wszystkich członków rodziny,

- utrzymanie porządku i czystości mieszkania,

- opieka nad członkami rodziny (dziećmi, osobami chorymi czy starszymi),

- dokonywanie zakupów żywności, odzieży i innych rzeczy niezbędnych,

- utrzymanie w porządku i czystości odzieży domowników,

- zapewnienie wygody domownikom i gościom, itp.

     Już choćby z tego niepełnego zestawienia widać, z jak wieloma problemami spotyka się dziecko w gospodarstwie domowym. Praca domowa dostarcza wiedzy o potrzebach rodziny i poszczególnych jej członków w zależności od wieku, płci i stanu zdrowia, a także o sposobach ich zaspakajania. Pewne rodzaje pracy pozwalają na scementowanie rodziny, stworzenie platformy porozumienia, współdziałania, okazji do rozwijania odpowiedzialności.

       Wszyscy rodzice pragną zapewnić szczęście swoim dzieciom. I choć nie wszyscy rozumieją to tak samo, zawsze pragną dobrze przygotować je do samodzielnego życia po uzyskaniu dojrzałości. W naszych warunkach kulturowych oznacza to umiejętność wypełnienia różnych ról, m.in. roli współmałżonka, rodzica, pracownika. Każda z tych ról wymaga określonych nastawień, aktywności i umiejętności. W każdej mieści się element pracy.

      Człowiek rozwija się, zmienia i kształtuje w procesie każdej aktywności, głównie zaś w toku pracy. Dla rodziców wychowujących dziecko istotne znaczenie może mieć charakter tych zmian, sposób i warunki ich wywoływania oraz możliwości kierowania nimi. Poznanie charakteru własnego dziecka jego zalet i wad stanowić może jedną z podstawowych przesłanek dla właściwego wykorzystania pracy w procesie wychowania. Trzeba, bowiem pamiętać, że charakter można kształtować, rozwijać i zmieniać przez

- dawanie dzieciom odpowiednich zadań,

- stwarzanie warunków rozwiązywania ich zgodnie z zasadami i normami postępowania,

- uczenie współżycia i współdziałania z ludźmi,

- właściwą organizację wewnętrznego życia rodziny,

- wreszcie własny przykład.

Starsze dzieci np. szóstoklasistów należy już uczyć dostrzegania zalet i wad własnego charakteru i zachęcać do samokształcenia. Rozmawiając z dzieckiem jego planach życiowych trzeba jednocześnie zachęcać do doskonalenia cech charakteru ułatwiających ich realizację. Chcesz być np. pilotem, a więc musisz rozwijać w sobie takie cechy i umiejętności….

      Mówiąc o zagadnieniach pracy w wychowaniu rodzinnym trzeba pamiętać o uwarunkowaniach, jakie dla tej formy aktywności stanowi wiek i związany z nim poziom fizycznego i psychicznego rozwoju dziecka. Do specyficznych cech i właściwości poszczególnych etapów rozwojowych dostosować należy zarówno sposób oddziaływania, jak i charakter prac, do których się dziecko zachęca lub, które mu się zaleca.

      Im dziecko starsze, tym ściślej wykonywane jego obowiązki domowe wiążą się z praktycznymi potrzebami rodziny. Zrozumienie obiektywnej konieczności wykonywania pracy sprawia, że dziecko szkolne umie rozróżniać, gdzie kończy się zabawa a zaczyna praca i poznaje społeczny sens pracy. Okres dorastania charakteryzuje się intensywnym rozwojem anatomicznym i fizjologicznym. Zmianom zewnętrznym w budowie i proporcjach ciała towarzyszą zmiany w budowie i działaniu organów wewnętrznych. Dużym zmianom ulega w tym czasie układ nerwowy. Powoduje to znaczną pobudliwość systemu nerwowego, przewagę procesów pobudzania nad hamowaniem. Przejawia się to na zewnątrz w drażliwości, nieopanowaniu, przeczuleniu, rozdrażnieniu i niepokoju. Zmiany te sprawiają, że zarówno dziewczęta jak i chłopcy mogą w tym okresie szybko męczyć się każdą pracą, a organizm bardziej niż we wcześniejszych okresach podatny jest na choroby.

       W miarę wzrastania sprawności fizycznej i rozwoju funkcji psychicznych wzmaga się aktywność dorastających, nabierając coraz bardziej cech świadomej i celowej działalności.

       W zależności, więc od aktualnego stosunku dziecka do pracy- tworzyć można sytuacje dla utrwalenia jego obecnej postawy lub jej zmiany. Decydujące znaczenie dla kształtowania pozytywnej motywacji pracy ma:

- wiedza o pracy, zrozumienie jej celów i zadań (ta działalność przygotowawcza musi być oczywiście prowadzona przed podjęciem konkretnej pracy),

- dobra organizacja pracy,

- aprobata pracy (praca nie może być karą), odpowiednia atmosfera pracy, pozytywna ocena procesu wykonania pracy i jej wyniku działania,

- świadomość skutków działalności – dziecko powinno wiedzieć, jaka będzie korzyść, komu będzie potrzebna, np. skopanie działki powoduje takie………..korzyści, a skorzystają z tego……….itp.

- pozytywna ocena działalności, Praca musi być podsumowana i dostrzeżony wysiłek, wytrwałość, dokładność itp.

      Włączenie dzieci do prac związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, staje się obecnie ważnym terenem utrzymania i pogłębiania więzi emocjonalnych rodzinie.

W związku z obowiązkiem szkolnym dzieci i pracą obojga rodziców, na wzajemne kontakty w domu pozostaje niewiele czasu. Niezbędna, więc wydaje się taka organizacja życia w rodzinie, aby w prowadzeniu gospodarstwa uczestniczyli nie tylko dorośli domownicy, ale także dzieci. Prawidłowe funkcjonowanie rodziny wymaga, aby każdy z członków wnosił w życie własny wkład na miarę swych sił i możliwości. Jest rzeczą oczywistą, że w miarę rozwoju dzieci stopniowo przyjmują w rodzinie coraz więcej, coraz bardziej skomplikowanych prac, a niektóre czynności dotąd okazjonalnie wykonane stają się z czasem ich stałymi obowiązkami. Może to się dokonywać niejako automatycznie, a może być też planowane ze świadomym udziałem dziecka. Przykładowo rocznica urodzin może stać się motywem rozszerzenia się zakresu uprawnień i obowiązków.

        Dalszym krokiem może być poszerzenie horyzontów etycznych młodego człowieka, zamkniętego dotąd w granicach rodziny, tak, aby objęły one innych ludzi. Tak, więc oprócz rodziny pomaga się innym ludziom. Może to być mieszkająca naprzeciw niedołężna kobieta, której chociaż co parę dni trzeba wyświadczyć jakąś przysługę.

        Naturalną sprawą rozsądnej oceny rodziców jest, aby obowiązki nakładane na dziecko czy podejmowane przez nie samo nie były nadmierne i nie kolidowały z jego podstawowymi zajęciami, tzn. z nauką szkolną oraz z jego uzasadnionym prawem do zabawy i odpoczynku.

        Obok niedoceniania pracy dzieci w życiu rodziny zdarzają się, choć rzadziej – wypadki przeciążania nią dzieci. Szczególnie w sytuacjach gdzie warsztat pracy zawodowej dorosłych powiązany jest ściśle z gospodarstwem domowym, czyli np. w rolnictwie. Obowiązki dzieci przerastają nierzadki ich możliwości. Jest to sytuacja z wychowawczego punktu widzenia szkodliwa. Praca ponad siły odbijać się może niekorzystnie zarówno na fizycznym, jak i na psychicznym rozwoju dziecka, ogranicza jego radość życia, hamuje rozwój ogólny.

        Obawiać się jednak należy, że w dzisiejszych polskich rodzinach istnieje niebezpieczeństwo odwrotne, tzn. tendencja do zupełnego nie absorbowania dzieci zajęciami domowymi – w imię prawda „niczym niezmąconego dzieciństwa”. Taka koncepcja wychowawcza jest zresztą niewątpliwie jedną z przyczyn powszechnie znanego zjawiska późnego dojrzewania społecznego młodzieży.

         Reasumując. Najlepszą szkołą pracy jest rodzina, wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego. Niewłaściwy stosunek do pracy kształtuje się najczęściej już w rodzinie, gdy rodzice dają zły przykład pracy, nie szanują jej, dążą do tego, aby osiągnąć wysokie zyski bez wysiłku i bez poczucia odpowiedzialności za wykonywaną pracę.  Pozytywny stosunek rodziców do pracy, ich odpowiedzialność za powierzone im zadania jest najlepszą metodą kształcenia właściwego stosunku do pracy i szacunku dla pracy ludzkiej. Dziecko, które od najmłodszych lat jest wdrażane do wykonywania różnych czynności dla innych, w przyszłości, gdy już dorośnie nie będzie miało problemów własną osobowością i znajdzie zadowolenie w pracy zawodowej.

                                                  Opracowała:  

                   mgr Halina Sąsiadek